Како личност некоја што го доживеа крвавото распаѓање и убиството на некогашната сакана татковина, Југославија, мислев дека сочувствувам и ги разбирам нештата повеќе од другите. Децении тагувам по невините жртви на тоа безумие. Кога се случи 11 Септември (2001), во време кога и мојата Македонија минуваше низ брутален внатрешен конфликт, иако за среќа со помалку жртви, веднаш претчувствував дека тоа ќе биде почеток на нов империјален крстоносен поход, предводен од САД и нивните сојузници. Со длабока загриженост ги следев злосторствата што се одвиваа од Авганистан и Ирак до Либија и Сирија. Предтекстот беше „глобална војна против тероризмот“, во која им беше дозволено сè, вклучувајќи и газење на меѓународното право.
Покојниот славен новинар на лондонски „Индипендент“, Роберт Фиск тогаш беше гласот на безгласните. Секојдневно ги преведував неговите репортажи за мајка ми, а двете бевме со солзи пред сцените што тој ги опишуваше од лице место: мртовечниците, телата на децата, очајот на родителите.
Кога во есента 2023 година, палестинската трагедија прерасна во отворен геноцид, не можев да ги „одвратам очите“ од тие вознемирувачки сцени и покрај сите предупредувања. Напротив, најмалку што можев да направам беше да сведочам и да пишувам за тој со децении измачуван народ. Некои во мојата рамнодушна околина се прашуваа зошто го правам тоа. Зошто ги гледам тие ужасни снимки, зошто не си го живеам мирниот професорски живот? Велеа: „Имаме доволно свои проблеми.“
Но јас „бдеев“ над тие страдални деца и родители, затоа што совеста не ми дозволуваше мир. Секоја вечер, пред да ја потпрам главата на мекaта перница, ме обземаа бранови вина. Како можев мирно да спијам додека бомби паѓаа врз невини луѓе во Газа, додека деца умираа во студените ноќи, а мајките не можеа ни да ги надојат?
Кога се обидов да побарам објаснување за ова мое чувство на „вина“, една професорка од Англија, експерт за ментално здравје, ми рече дека станувало збор за „секундарна траума“, можеби поврзана со нешто подлабоко во мојот живот. Советот беше дека треба да најдам начин да им се радувам на убавите нешта во животот, бидејќи мојата тага нема да спаси никого. Тоа ми се виде страшно сурово – иако можеби точно. Таа жена не знаеше две работи. Прво, јас пораснав со Палестина – барем во мислите и во чувството на солидарност. На училиште нè учеа за тој народ без татковина, лишен од земја, но отпорен како пиреј. Собиравме парички како детски гест на солидарност и пишувавме писма на имагинарни другарчиња некаде далеку. Второ, имав можност да го видам чудовиштето на насилството и пред сопствениот праг – во земјата која некогаш се сметаше за симбол на мирна коегзистенција и солидарност со народите што се бореа против колонијализмот, лидер на Движењето на неврзаните.
Можеби токму тоа ја обликувало мојата „секундарна траума“. И денес, две години по геноцидот што се пренесува во живо пред нашите очи, светот покажува морбидни симптоми на распаѓање на сè човечно, убаво, добро и праведно. Новото никако да се роди… Ах, Грамши, Грамши, колку добро го разбрал овој миг – иако не видел вакво масакрирање од луѓе што се нарекуваат „цивилизирани“ и „демократии“.
Кога неочекувано пристигна поканата да учествувам во финалната сесија на Народниот трибунал за Газа – неформален морален суд (налик на Раселовиот и Сатаровиот за Виетнам) создаден од граѓанското општество – првото чувство беше изненадување: професорка од мала, речиси непозната земја, повикана да биде поротник! Второто чувство беше свеста за огромната одговорност. Но, кога влегов во свечената сала на Истанбулскиот универзитет заедно со моите колеги од „Поротата на совеста“, знаев зошто сум таму. Мислев дека нема да биде тешко да се потврди она што сите ние го гледавме во реално време, во живо преку социјалните мрежи, цели две години.
Верував дека сум подготвена за сè што ќе чуеме или видиме – за секое сведоштво, за секој доказ. Мислев дека знам што е геноцид. Мислев дека по толку солзи ми останале само совеста и разумот, подготвени да ја изговорат вистината: дека ционизмот е едно од најгрдите лица на хиперимперијализмот и дека геноцидот има своја перверзна, но профитабилна политичка економија што го храни чудовишниот апетит на самата Смрт.
Тридневната програма на финалната сесија започнуваше рано наутро и траеше до доцна навечер. Ние, поротниците, седевме без прекин, слушајќи ги сите излагања, докази, сведоштва, експертски анализи. Бележевме, иако во суштина, тие нешта не можат да се заборават кога еднаш ќе ги чуеш.
На почетокот сè уште верував дека ќе го издржам психолошкиот и емоционалниот притисок. Се трудев да го задржам разумот јасен, совеста будна и моралниот фокус недопрен. Но како што минуваа часовите, напнатоста стануваше потешка, како товар што сите заедно го носевме со завет да го претвориме во морална осуда.
Потоа дојде сесијата за различните злосторства што ја откриваат изопачената креативност на геноцидот. Тогаш веќе стана тешко и да се дише. Сепак, внимателно ги слушав сведоштвата за гладот и жедта – за храната и водата претворени во оружје; за екоцидот – уништувањето на земјата, вадењето на стогодишни маслинови дрвја, затруената вода, забраната за риболов. Конечно, стасавме до домоцидот – уништувањето на домовите, на интимниот простор на животот, љубовта и спомените.
Ликот на првиот сведок, кој зборуваше онлајн, на почетокот не можеше да се види поради технички проблеми. Гласот му беше младешки, но мек и извинувачки поради лошиот англиски. Но, највпечатливото во неговото сведоштво беше тоа што одби да зборува за уништувањето. Наместо тоа, тој почна да го опишува домот во кој живеел и што го сакал: малото дворче, дрвото под чија сенка се собирале неговите пријатели додека мајка му им принесувала кафе, кровот на кој јаделе портокали и спиеле во жешките ноќи. Ме потсети на мајка ми, на нашите семејни ритуали. Зборуваше за блискоста на заедницата, за секогаш отворените порти што не се заклучувале ни ноќе. Кога конечно се појави неговото лице, видов преубав лик, светлина и љубов во неговите очи – ни трага од гнев или омраза. Дури и кога зборуваше за урнатиот дом и за дрвото што го жалеше – ах, го заборавив името на растението – го правеше тоа со нежноста на спомените што ги негуваше. Гледав преживеан на геноцид, но не очекував таков мир, таква благост. Потоа повторно со насмевка се извини – за својот лош англиски! Во тој миг се скршив. Повеќе не можев да ги задржам солзите. Јас, што требаше да бидам присебна поротничка, станав само човечко суштество што сакаше да го прегрне тој млад човек.
Тој ме „скрши“ со љубов. Зошто? Затоа што со часови претходно дебатиравме историски и научно за идеолошките корени на ционизмот, за злото на колонијализмот, за Накбата, за генерациите раселени луѓе, за фактот дека во Газа речиси никој не е роден таму – сите биле протерани во тој отворен логор од два милиона души, лишени од правото да се вратат дома. А пред нас сега стоеше жив доказ дека дури и во концентрационен логор луѓето не ја изгубиле способноста да сакаат, да градат, да учат, да бидат заедно. Да видов гнев на неговото лице, немаше толку да се потресам. Но, љубовта беше последното нешто што очекував – и токму таа ме скрши. Неговата тага за сенката на исчезнатото дрво, за уништениот дом, ме потсети на сцена од документарен филм за Сребреница. Една жена, откако ги наброи своите убиени најблиски, заплака за изгубената розова градина. И тоа беше сцена на домицид – кога ти ги уништуваат не само покривот, ѕидовите и блиските, туку и спомените, симболите на заедничкиот живот и нежноста.
Но, најтешката сесија сè уште следуваше: онаа за злосторствата против здравствениот систем. Норвешкиот хирург Мадс Гилберт, кој работи во Газа од 2009 година, одамна е мој херој. Ги имав видено сите негови интервјуа дадени до тој миг. Но, неговото сведоштво грмна силно во салата, не само со опишувањето на очајот да спасиш детски живот или трудница без анестезија, туку со неговиот последен крик: „Никој од мојата професија не го крена гласот, иако со децении знаат што се случува!“. Ме пронижа како гром, бидејќи и мојата академска заедница се прави на Тошо. Две години нема ни петиција, ни заеднички став, ни солидарност – барем со уништените универзитети, убиените колеги професори и студенти во Газа! НИШТО!
Кога заврши сесијата, дотрчав да му ја подадам рака и да му се заблагодарам за неговата храброст. Со солзи во очи му признав колку се срамам од мојата академска фела, толку загрижена за конференции, импакт-фактори и „извонредност“, а толку малку за својата вистинска мисија: да биде совест и свест на светот. Тој ме прегрна и рече: „Не срами се од солзите. Тие покажуваат дека си човек. Продолжи да се бориш, дури и ако имаш само солзи.“
Тоа беше мојата лична катарза. Модераторот ми пријде и ми го подаде микрофонот, иако не барав збор. Неподготвена, го кажав она што срцето ми го диктираше:
„Дојдов тука мислејќи дека е доволно да бидам професорка и активистка, уверена дека знам што е геноцид кога го гледам. Но денес, слушајќи ги овие сведоштва, сфатив дека не знам ништо за страдањето. Го живеам трауматичното искуство на геноцидот што го гледам секој ден на екран. Простете ми за солзите – можеби не доликуваат на мојата денешна улога, но чашата се прелеа. И јас сум само човек.“
Тогаш сфатив дека ова искуство, како и работата на исклучително значајниот документ на моралната осуда што го создадовме заедно како порота, кој е сведоштво не само за минатото туку и за иднината, ме променија засекогаш. Од сега, мојата борба против геноцидот, секогаш и секаде, ќе стане уште посилна. Впрочем, веќе не е само Газа, туку и Судан, Конго… и секаде каде нема казнивост за злосторството над злосторствата.
За ова искуство сум му бескрајно благодарна на мојот драг пријател и колега, професорот Ричард Фолк (95), кој веруваше дека ми е место во поротата. Се разделивме со убедувањето дека оваа финална сесија не е крај – најтемните денови за Газа сè уште доаѓаат. Темни облаци се збираат и над други места. Колонијалните и империјалните лешинари нема да запрат.
Но ниту ние нема да ги напуштиме тие луѓе кои, во најнечовечките услови, ја сочуваа најважната лекција од животот: Нема предавање. ¡No pasarán! Љубовта ќе победи.
Проф. Билјана Ванковска, член на Поротата на совеста на Трибуналот за Газа
