“Постојат ноќи кога историјата се пишува со оружје, но постојат и ноќи кога историјата ја пишува народот. 15 јули 2016 година беше ноќта кога волјата на турските граѓани триумфираше над тенковите, стравот и обидот за уривање на демократијата.“
Пишува: Хамзи Ибраими
На 15 јули 2026 година се одбележува десетгодишнината од обидот за државен удар што остави длабоки траги во современата историја на Република Турција. Настаните од 15 јули 2016 година претставуваат еден од најзначајните моменти во политичката историја на земјата, кога уставниот поредок, демократските институции и државната стабилност беа соочени со невиден предизвик. За турскиот народ, 15 Јули е датум што истовремено ја симболизира болката, националното единство, граѓанскиот отпор и решителноста за одбрана на демократијата.
Десет години подоцна, овој ден останува важен дел од колективната меморија и од дебатата за заштитата на демократскиот поредок. Вечерта на 15 јули 2016 година, терористичката организација ФЕТО, предводена од Фетулах Ѓулен и инфилтрирана со години во структурата на вооружените сили, правосудниот систем и државните институции на Турција, изврши крвав обид за државен удар со цел да ја собори легитимната влада и да ја преземе контролата врз државата. Тенковите излегоа на улиците на Анкара и Истанбул, борбените авиони бомбардираа стратешки цели, додека Големото национално собрание на Турција и други државни институции беа ставени на удар. Како последица на нападите на пучистите, стотици цивили ги загубија своите животи или беа ранети. Во тие пресудни моменти, претседателот на Република Турција, Реџеп Таип Ердоган, преку медиумите им се обрати на граѓаните, повикувајќи ги да ги одбранат демократијата и демократски избраните институции. Милиони граѓани одговорија на овој повик. Без оружје, но со вера, храброст и решителност, тие излегоа на плоштадите, мостовите, аеродромите и улиците за да им се спротивстават на пучистите.
Токму овој граѓански отпор беше пресуден за неуспехот на обидот за државен удар. Билансот од таа ноќ беше тежок: 251 граѓанин го загуби животот, а илјадници други беа повредени. Нивната жртва се смета за еден од најсилните симболи на граѓанскиот отпор во современата историја на Турција, а тие се паметат како маченици на демократијата.
Според официјалниот став на турските власти, обидот за државен удар бил организиран од структури поврзани со движењето „Хизмет“, кое Турција го квалификува како Фетулахистичка терористичка организација (ФЕТО).
Турските институции оценуваат дека оваа организација со години изградила мрежи на влијание во државната администрација, судството, безбедносните сили и други стратешки сектори, а настаните од 15 Јули ги откриле размерите на таа инфилтрација.
По 2016 година беа спроведени реформи во државната администрација, безбедносниот систем и управувањето, со цел да се зајакне цивилната контрола врз државните институции и да се спречи повторување на слични настани. Развојот по обидот за државен удар беше предмет на бројни дебати во земјата и во странство, но останува фактот дека милиони граѓани излегоа на улиците за да ги одбранат демократски избраните институции и уставниот поредок. Настаните од 15 Јули носат порака и за земјите од Балканот, кои поминале низ тешки политички и демократски процеси. Албанија, Косово, Северна Македонија, Босна и Херцеговина и другите земји од регионот се потсетуваат дека демократијата не е неповратна придобивка. Таа бара силни институции, активно учество на граѓаните, одговорност и постојана будност. Иако помина цела деценија од настаните на 15 јули 2016 година, таа ноќ и денес останува симбол на граѓанскиот отпор и на одбраната на демократскиот поредок во Турција. Споменот на 251-от маченик останува сведоштво дека слободата, демократијата и суверенитетот бараат одговорност, храброст и жртва.
“15 Јули ќе остане запаметен како ноќта кога волјата на народот триумфираше над обидот за уривање на уставниот поредок и кога демократијата успеа да опстане пред еден од најголемите предизвици во современата историја на Турција.“
