Младиќ ќе биде погребан денес на гробиштата Топчидер во Белград, а потоа неговото тело ќе биде изложено во црквата „Свети Лука“ во Видиковац, каде што ќе се одржи погребната служба. Неговата комеморација веќе е одржана во Домот на српската армија, објект на државна институција, а ја организираа пензионирани воени офицери.
Присутни беа членови на неговото семејство, поранешни припадници на војската на Република Српска, политичари, претставници на властите од Белград и Бања Лука (претседателот на ентитетот на РС Синиша Каран, како и министерот за полиција Жељко Будимир) и граѓани кои сè уште го сметаат Младиќ за херој. Меѓу присутните беше и српскиот министер за правда Ненад Вујиќ. Одредени медиуми, меѓу кои и N1, не добија акредитација за покривање на настанот. Ова дополнително покажа дека не станува збор само за семејно збогување, туку за внимателно контролиран политички настан одржан под покривот на државата.
Формално, Србија не прогласи државен погреб, но во суштина државата направи речиси сè што би го придружувало таквиот чин. Телото на Младиќ беше транспортирано со авион на српската влада, ковчегот беше покриен со знаме, на пречекот присуствуваа државни и воени претставници, а комеморацијата се одржа во Домот на Армијата. Границата помеѓу приватен погреб и државна почит беше намерно замаглена. Владата ја задржа можноста да дејствува како заштитник на „ликот и делата“ на Младиќ пред домашната јавност, додека му тврдеше на Брисел дека не организирала државна церемонија.
Веќе препознатливата двојна игра на Вучиќ
Ова најдобро се гледа во однесувањето на претседателот на Србија, Александар Вучиќ. Тој нема да присуствува на погребот на Младиќ, оправдувајќи го своето отсуство со претходно договорени државни должности. Тој дури и не беше на комеморацијата, но јавно изјави дека направил сè за последното збогување да биде „достоинствено“.
Вучиќ претходно го критикуваше Хашкиот трибунал што не му дозволил на Младиќ да ги помине последните денови во Србија, нарекувајќи ги неговите постапки „антицивилизациски“ и отфрлајќи ја одлуката на европската комесарка Марта Кос да ја откаже неговата посета на Белград поради величење на воен злосторник како „глупаво“.
Тоа е политика на две паралелни пораки. Вучиќ физички се дистанцира од настанот, што може дополнително да ги загрози односите со Европската Унија, но во исто време обезбедува државна логистика и испраќа пораки наменети за националистичкиот дел од гласачкото тело. Не се појавува пред ковчегот, но државната инфраструктура веќе беше таму. Таквата политика не е ништо ново. Со години, Вучиќ се обидува истовремено да биде прифатлив соговорник на Западот и заштитник на националистичките митови дома. Проблемот е што во случајот со Ратко Младиќ нема простор за неутралност. Нема дипломатска средина помеѓу конечните пресуди на меѓународните судови и претставувањето на осуден воен злосторник како национален херој.
Стадионот како продолжение на воената пропаганда
Уште поотворена порака дојде од трибините на стадионот „Црвена звезда“ за време на синоќешниот натпревар против Партизан. Навивачите развија голем транспарент со ликот на Младиќ и пораката „Насока кон Поточари“, осврнувајќи се на зборовите што ги изговори по влегувањето во Сребреница во јули 1995 година.
Пред тоа, беше поставен транспарент сличен на уличен знак со името на Реуф Селманагиќ Црни, по што тој беше симболично отстранет, потсетувајќи на наредбата на Младиќ од 1995 година за отстранување на знакот со тоа име. Потоа следеше пораката „Насока Поточари“.
Тука повеќе не е можно да се зборува за оддавање почит на починат воен командант, за навивачки фолклор или за непознавање на фактите. Поточари не е апстрактен географски концепт. Тоа е местото каде што илјадници бошњачки цивили побарале заштита во јули 1995 година, пред мажите и момчињата да бидат одделени од своите семејства и убиени во геноцид. Употребата на оваа порака затоа претставува свесна алузија на злосторството. Не е само Младиќ како личност таа што се велича, туку и самата работа за која е осуден. На жртвите им се кажува дека злосторствата против нив се уште се прифатлива тема на прослава и провокација денес.
Симболиката на Реуф Селманагиќ Црни оди уште подлабоко. Селманагиќ, роден во Сребреница во 1916 година, бил учесник во НОБ и член на антифашистичкото движење. Починал во 1945 година во близина на Високо. Бил поврзан со илегална работа и организирање на заминувањето на доброволци во партизански одреди, а се споменува и неговата улога во одбраната на Сараево.
Кога Младиќ нареди отстранување на таблата со неговото име на 11 јули 1995 година, тој не само што го отстрани бошњачкото име. Со тоа симболично се отстрани антифашистичката традиција и се замени со етнонационалистички поредок заснован на освојување, одмазда и протерување.
Кога истиот чин се повторува на стадионот денес, пораката е исто толку јасна, антифашистот повторно се отстранува за да се направи место за осуден воен злосторник.
Иако можеби е непрецизно да се каже дека цела Србија го слави злото, доминантниот заклучок останува дека политички и социјално доминантната Србија не изградила механизам што би го нарекувал злото со неговото вистинско име. Напротив, државата со години одржува средина во која криминалецот Младиќ е херој, Хашкиот трибунал е непријател, а пресудите се наводна завера против српскиот народ.
Европа предупредува, но Србија ги знае границите на овие предупредувања
Еврокомесарот за проширување Марта Кос ја откажа посетата на Србија, наведувајќи дека глорификацијата на Ратко Младиќ е некомпатибилна со вредностите врз кои почива патот кон членство во Европската Унија. Таа оцени дека ставот на Србија кон неговиот погреб ќе биде важен тест за нејзината европска иднина. Слични осуди дојдоа и од други европски претставници.
Откажувањето на посетата е политичка порака, но искуството покажува зошто Белград не се плаши премногу од ваквите пораки. Со години, Европската Унија толерираше релативизација на злосторствата, величење на осудените воени лидери и авторитарниот колапс на институциите, бидејќи честопати ја ставаше стабилноста пред вредностите што декларативно ги претставува.
Затоа, оправдано е да се праша дали по предупредувањето ќе следат политички последици или сè ќе заврши со уште едно соопштение. Србија доби статус на кандидат во 2012 година, а преговорите започнаа во 2014 година. Повеќе од една деценија подоцна, процесот е практично заглавен, но властите во Белград сè уште сметаат на фактот дека Европската Унија нема целосно да ја затвори вратата за земјата што ја смета за геополитички важна.
Токму тука лежи поширокиот европски пораз. Од Србија се бара да ги прифати пресудите, да ги почитува жртвите и да работи на помирување, но кршењето на овие барања ретко се претвора во јасна политичка цена. Вучиќ добро го научи тоа. Тој може да ги критикува европските претставници, да балансира меѓу Брисел, Москва и Пекинг, а во исто време да го одржува култот на воените злосторници, сè додека на Западот му е потребен како гарант за регионалната стабилност. Но, стабилноста изградена врз негирањето на криминалот не е стабилност.
Ратко Младиќ ќе биде погребан, но идеологијата што ја претставуваше очигледно нема. Таа останува на стадионите, во институциите, во политичкиот јазик и во државните пресметки. Најголемиот проблем на Србија затоа не е тоа што не се согласи со некое толкување на минатото, туку тоа што продолжува да ги третира правно утврдените факти како непријателска пропаганда, а сторителот на геноцид како симбол на национална гордост.
Смртта на Младиќ не го отвори прашањето за тоа кој е тој. Ова одамна е утврдено со пресуди. Таа го отвори прашањето што одлучи да биде Србија по него. Одговорот што доаѓа овие денови од државните институции, црквата, политиката и од стадионот е досега огромен.
