За да се разбере зошто Ерусалим е таква пречка за мирот и соживотот и постојан извор на конфликт меѓу Израелците и Палестинците, потребно е да се разгледа поширокиот социо-историски контекст.
За почеток, и Палестинците и Израелците го сметаат Ерусалим за главен град на нивната држава – иако ниту една држава не е призната од сите членки на ООН. Државноста на Палестина е признаена од 136 од 193 членки на ООН, во која има статус на земја-нечленка набудувач од 2012 година, но не е призната од Израел, САД и добар дел од развиените земји, вклучително и повеќето Земји-членки на ЕУ. И додека со Спогодбите во Осло од 1933 година, Палестинските власти беа воспоставени како влада на палестинските територии во појасот Газа и на Западниот брег, Израел сè уште има де факто воена контрола врз тие територии. Оваа окупација, која трае од Шестдневната војна во 1967 година во која Израел ја победи коалицијата на арапски земји, е една од најдолгите во модерната историја. Израелската влада, од друга страна, негира дека станува збор за окупација и тврди дека станува збор за „спорни територии“.
Источен Ерусалим, составен дел од палестинската територија, исто така беше окупиран од Израел во 1967 година, а потоа беше анектиран во 1980 година кога Кнесетот (израелски парламент) го прогласи Ерусалим за „вечна и неделива престолнина“. Но, првичниот план на меѓународната заедница за Ерусалим беше сосема поинаков. Генералното собрание на ООН во 1947 година, во резолуцијата 181, предложи поделба на т.н. Британскиот мандат за Палестина (која ја опфаќаше целата територија помеѓу реката Јордан, Средоземното Море, Либан и Синај, Египет) до независна еврејска држава, независна арапска држава и Ерусалим како посебен протекторат на ООН.
Еврејски доселеници го населуваат Источен Ерусалим и емигрираат Палестинци
По првата војна помеѓу новопрогласената држава Израел и соседните арапски држави, Израел го окупираше западен Ерусалим, а Јордан источниот дел на градот и Западниот брег. Јордан и ја отстапи таа територија на идната палестинска држава по војната во 1967 година, но, како што е забележано, таа остана под израелска окупација – не само според мислењето на Палестинците или Арапите воопшто, туку и во официјалната позиција на Меѓународниот суд на правдата, Генерално собрание и Советот за безбедност на ООН, како и самиот Израелски врховен суд.
И покрај повремените критики, САД никогаш не одговорија конкретно на континуираната израелска окупација, наводните воени злосторства во воената акција на Газа, систематското кршење на палестинските човекови права и незаконското ширење на еврејските населби на окупираните територии, вклучувајќи го и источен Ерусалим со што повеќе се оддалечуваа од мировно решение што би било прифатено од двете страни. Но, дури и ако израелските власти не се заинтересирани за мир со Палестинците, за еврејската држава останува уште еден егзистенцијален проблем – ако продолжи да ја окупира нивната територија, Палестинците веројатно ќе бидат мнозинство на таа земја на долг рок. Ова значи дека Израел ќе може да биде или демократска или еврејска држава, но не и како порано и двете.
Свет град и за Евреите и за христијаните и за муслиманите
Спорот околу Ерусалим е, се разбира, многу повеќе од политички. Неговата религиозна димензија е барем исто толку важна. Религијата беше, очигледно, еден од главните мотиви и оправдувања на ционистичкото движење што во 19 и 20 век поттикнуваше населување на Евреите во денешен Израел и воспоставување на држава Израел по холокаустот, кој беше запрен само на крајот на Втората светска војна и по поразот на нацистичката Германија. Секуларниот ционистички аргумент – дека Евреите, како нација изложена на буквално илјадагодишен прогон, имаат потреба и заслужуваат своја држава за да ги заштити – доби многу поголема моќ, но верската компонента остана неразделно поврзана и со ционизмот и со неговите противници.
Самиот Нетанјаху се осврна на религијата, односно на заедничкото писмо на Евреите и христијаните, кога во 2017 година, коментирајќи ја одлуката на тогашниот американски претседател Доналд Трамп за преместување на амбасадата на САД во Ерусалим, тој тврди дека Ерусалим е главен град на Израел за последните 3.000 години.
Нетанјаху: Главниот град на Израел е Ерусалим, се вели во Библијата
“Напорите за негирање на илјадагодишната поврзаност на еврејскиот народ со Ерусалим се апсурдни. Можете да го прочитате тоа во една многу добра книга – се вика Библија. Каде би бил главниот град на Израел отколку во Ерусалим?” заклучи израелскиот премиер вешто поткопувајќи ги верските убедувања под легитимни политички, правни или историски аргументи.
Спорот се врти не само околу земјата, туку и околу христијанските, еврејските и муслиманските светилишта во Ерусалим: од џамијата Ал-Акса како трето најважно свето место во исламот до урнатините на Еврејскиот втор храм и Христијанската црква.
Џамија, црква и храм
Ерусалимскиот Стар град е инаку поделен на христијански, муслимански, еврејски и ерменски квартови, што ја рефлектира неговата бурна историја на поделба и напнат соживот низ вековите. Црквата на Светиот Гроб, се разбира, се наоѓа во христијанскиот кварт, на библискиот рид Голгота каде што Исус според преданијата е распнат на крст и заедно ја водат разни христијански цркви: Грчката православна патријаршија, Францисканската католичка црква и Ерменска патријаршија, но и етиопската, коптската и сириската православна црква. Секако, тоа е место за аџилак за милиони христијани од целиот свет секоја година.
Џамијата Ал-Акса, третото по големина муслиманско светилиште, ја води Исламската фондација Вакаф. Муслиманите веруваат дека нивниот пророк Мухамед долетал таму од Мека со крилест коњ и потоа се искачил на небото од местото каде што е изградена Куполата на карпата. Тоа е аџилак за стотици илјади муслимани секоја година, особено за време на светиот месец Рамазан.
Од друга страна, Евреите имаат свој Ѕид на плачот во еврејскиот кварт, остаток од нивниот Втор храм во Ерусалим. За да бидат работите покомплицирани, Храмот на карпата е, според нив, местото на тој руиниран храм, односно неговото внатрешно Светилиште над светилиштата.
